Geçtiğimiz günlerde uzun zamandır tanıdığım, Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürü Sayın Dr. Emre Topoğlu’nu ziyaret ettim.

Kendisiyle her buluşmamızda olduğu gibi bu görüşmemizde de eğitimden kültüre, insan hikâyelerinden hayat boyu öğrenmenin toplumsal karşılığına kadar pek çok konu üzerine sohbet ettik.

Fakat bu kez anlattığı projeler arasında biri özellikle dikkatimi çekti.

İlk duyduğunuzda belki “Bir peynir haritası ne kadar önemli olabilir?” diye düşünebilirsiniz.

Ben de ilk anda meselenin bundan ibaret olmadığını düşündüm.

Çünkü Sayın Topoğlu’nun anlattığı Türkiye’nin Peynir Haritası Projesi, bana göre sadece peynir çeşitlerini bir harita üzerinde göstermekten çok daha fazlasını ifade ediyor.

Aslında mesele peynir değil.

Mesele hafıza.

Mesele, bu topraklarda yüzyıllar, hatta binyıllar boyunca oluşmuş bir üretim kültürünün kaybolmadan kayıt altına alınması.

Ve belki de daha önemlisi, bu mirasın yalnızca geçmişe ait bir hatıra olarak kalmayıp bugünün teknolojisiyle geleceğe taşınması.

İşte tam da bu nedenle bu projeyi biraz daha yakından incelemek gerektiğini düşündüm.

Bir ülkenin kültürü bazen bir peynirin içinde saklıdır

Türkiye’yi anlatmak için bazen büyük kelimelere ihtiyaç duyuyoruz.

Tarih…

Medeniyet…

Coğrafya…

Kültür…

Gastronomi…

Oysa bütün bu büyük kavramların gündelik hayattaki karşılığını çoğu zaman küçük ayrıntılarda buluyoruz.

Bir köyün ekmeğinde…

Bir annenin tarifinde…

Bir ustanın el hareketinde…

Bir yaylanın otunda…

Ve elbette bir peynirin tadında.

Çünkü peynir yalnızca sütten elde edilen bir gıda değildir.

Onu üreten coğrafyanın iklimini, hayvanını, bitki örtüsünü, insanını ve yaşam biçimini de beraberinde taşır.

Bir peynirin nasıl yapıldığına baktığınızda aslında o bölgenin nasıl yaşadığını da görürsünüz.

Hangi hayvan yetiştiriliyor?

Süt nasıl elde ediliyor?

Hangi bitkilerle besleniyor?

Süt nasıl işleniyor?

Hangi kap kullanılıyor?

Ne kadar bekletiliyor?

Hangi mevsimde üretiliyor?

Bütün bu soruların cevapları bize yalnızca bir peynirin tarifini değil, bir yaşam biçiminin tarifini verir.

Asıl mesele: Kaybolmadan kayıt altına almak

Bugün dünyanın pek çok yerinde geleneksel üretim biçimleri büyük bir değişim geçiriyor.

Küreselleşme, sanayileşme, kentleşme ve tüketim alışkanlıklarının değişmesiyle birlikte kuşaktan kuşağa aktarılan pek çok bilgi de yavaş yavaş ortadan kalkıyor.

Bir zamanlar bir ustanın hafızasında bulunan bilgi, o usta üretimi bıraktığında onunla birlikte kaybolabiliyor.

Bir köyde yalnızca birkaç ailenin bildiği bir üretim tekniği, yeni kuşakların ilgisizliği nedeniyle unutulabiliyor.

İşte burada kayıt altına almak hayati bir önem taşıyor.

Çünkü kaydetmediğiniz bilgi, zaman içinde kaybolmaya mahkûmdur.

Türkiye’nin Peynir Haritası Projesi’ni benim açımdan değerli kılan noktalardan biri de tam burada başlıyor.

Bu çalışma, Türkiye’nin peynir zenginliğini bir envanter içerisinde toplamayı ve dijital bir harita üzerinden görünür hale getirmeyi amaçlıyor.

Yani yıllardır yerel hafızalarda yaşayan bilgi, artık dijital hafızaya taşınıyor.

Geçmişi korumanın yolu geleceğin teknolojisinden geçiyor

Burada çok önemli bir paradoksla karşı karşıyayız.

Geleneksel bir ürünü korumak için modern teknolojiye başvuruyoruz.

Belki de projenin en ilginç tarafı bu.

Bir tarafta binlerce yıllık üretim geleneği…

Diğer tarafta dijital haritalar ve yeni nesil teknolojiler…

İlk bakışta birbirinden çok uzak görünen iki dünya.

Oysa bugün kültürel mirası korumanın en etkili yollarından biri, onu dijitalleştirmek.

Çünkü yeni kuşakların bilgiyle kurduğu ilişki değişti.

Gençler artık dünyayı büyük ölçüde ekranlar üzerinden keşfediyor.

Bir yeri görmek için haritaya bakıyor.

Bir ürünü tanımak için internette araştırıyor.

Bir kültür hakkında bilgi edinmek için dijital platformlara başvuruyor.

O halde kültürel mirasımızı da bu yeni dünyanın diliyle anlatmak zorundayız.

Geçmişi geleceğe taşımanın yolu bazen geçmişin yöntemlerini korumaktan değil, geçmişi geleceğin diliyle anlatmaktan geçiyor.

Türkiye’nin Peynir Haritası neden önemli?

İşte bu nedenle peynirharitasi.com adresinde yer alan çalışma benim için sıradan bir internet sitesi veya gastronomi projesi değil.

Bir anlamda Türkiye’nin dijital gastronomi hafızası oluşturuluyor.

Türkiye’nin farklı bölgelerinde üretilen peynirlerin bir harita üzerinde görünür hale gelmesi, aslında bize Türkiye’nin kültürel çeşitliliğini başka bir pencereden gösteriyor.

Haritaya baktığınızda yalnızca peynirleri görmüyorsunuz.

Coğrafyayı görüyorsunuz.

İnsanları görüyorsunuz.

Üretim biçimlerini görüyorsunuz.

Yerel kültürleri görüyorsunuz.

Ve bütün bunların birbirleriyle nasıl ilişkilendiğini fark ediyorsunuz.

Bu nedenle “Türkiye’nin peynir haritası” ifadesini biraz daha geniş okumak gerektiğine inanıyorum.

Bu aslında bir anlamda Türkiye’nin kültürel coğrafya haritasıdır.

Bir peynirin hikâyesi neden yapay zekâ ile anlatılmasın?

Burada işin teknoloji tarafı daha da ilginç hale geliyor.

Bugün yapay zekâdan artırılmış gerçekliğe, konum tabanlı uygulamalardan büyük veri sistemlerine kadar çok sayıda teknoloji hayatımızın içerisinde.

Peki neden bu teknolojileri kültürel mirasımızı anlatmak için daha fazla kullanmayalım?

Düşünün…

Türkiye’nin herhangi bir bölgesindesiniz.

Telefonunuzu açıyorsunuz.

Bulunduğunuz coğrafyada üretilen geleneksel peynirleri görüyorsunuz.

Bir peynirin üzerine dokunuyorsunuz.

Karşınıza o peynirin hikâyesi çıkıyor.

Hangi bölgede üretildiğini öğreniyorsunuz.

Üretim biçimini görüyorsunuz.

Belki üreticisini tanıyorsunuz.

Belki birkaç saniye içerisinde o peynirin tarihini anlatan yapay zekâ destekli bir içerik karşınıza çıkıyor.

Hatta ileride artırılmış gerçeklik sayesinde peynirin üretim sürecini bulunduğunuz ortamda sanal olarak izleyebiliyorsunuz.

Bunların hiçbiri artık bilimkurgu değil.

Bugün oluşturulacak nitelikli bir kültürel veri altyapısı, yarının bu uygulamalarına zemin hazırlayabilir.

Dolayısıyla bugün bir peynir haritası olarak gördüğümüz şey, yarın çok daha kapsamlı bir gastronomi teknolojileri ekosisteminin başlangıç noktalarından biri olabilir.

Tescil meselesi de tam burada önem kazanıyor

Projenin bir başka önemli boyutu ise Türkiye’nin peynir haritasının tescillenmesi.

Çünkü tescil, burada yalnızca teknik bir işlem olarak değerlendirilmemeli.

Bir kültürel varlığı kayıt altına almak, onun gelecekteki kullanım ve korunma biçimleri açısından da önemli bir güvence oluşturuyor.

Bugün kayda geçirdiğimiz bir bilgi, yarının araştırmacısı için veri olabilir.

Bugün haritalandırdığımız bir ürün, yarının gastronomi turizmi rotasının parçası olabilir.

Bugün dijital ortama aktardığımız bir üretim yöntemi, yıllar sonra kaybolmuş bir geleneğin yeniden anlaşılmasını sağlayabilir.

Bu yüzden kültürel mirasın tescili, aslında geleceğe bırakılan bir nottur.

Hayat Boyu Öğrenme kavramının en güzel karşılıklarından biri

Burada Sayın Dr. Emre Topoğlu’nun koordinasyonunda Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen çalışmanın anlamına da ayrıca değinmek gerekiyor.

Çünkü “hayat boyu öğrenme” dediğimiz kavramı yalnızca sınıflarda, kurslarda veya eğitim programlarında düşünmek eksik olur.

İnsanların yaşadığı hayatın kendisi de bir öğrenme alanıdır.

Bir ustanın bildiği üretim tekniği…

Bir köylünün yıllardır uyguladığı yöntem…

Bir ailenin kuşaktan kuşağa aktardığı tarif…

Bunların tamamı aslında birer bilgi kaynağıdır.

Dolayısıyla bu bilgileri tespit etmek, kayıt altına almak ve gelecek kuşaklara aktarmak da hayat boyu öğrenmenin çok güçlü bir boyutunu oluşturuyor.

Belki de burada eğitim ile kültürel miras ilk kez bu kadar somut biçimde aynı zeminde buluşuyor.

Yerel olanı dijitalleştirerek evrenselleştirmek

Türkiye’nin önemli meselelerinden biri de sahip olduğu yerel değerleri küresel ölçekte yeterince anlatabilmek.

Oysa bugün dijital dünyanın en büyük avantajlarından biri şu:

Yerel olanı küresel hale getirebiliyor.

Bir köyde üretilen peynir, dijital bir harita sayesinde dünyanın herhangi bir yerinden keşfedilebilir.

Bir ustanın yıllardır yaptığı üretim, dijital kayıt sayesinde gelecek nesillere ulaşabilir.

Bir bölgenin gastronomik kültürü, teknoloji sayesinde turizm değerine dönüşebilir.

Burada teknoloji, geleneğin rakibi değil.

Tam tersine, geleneğin yeni taşıyıcısı.

Geleceğe bırakacağımız şey yalnızca binalar ve kitaplar değil

Kültürel miras denildiğinde çoğu zaman aklımıza tarihi yapılar, müzeler, arşivler geliyor.

Oysa kültür, yalnızca taşta ve duvarda yaşamıyor.

Kültür sofrada da yaşıyor.

Tencerede de yaşıyor.

Tarlada da yaşıyor.

Atölyede de yaşıyor.

Ve peynirin içinde de yaşıyor.

Bu nedenle Türkiye’nin Peynir Haritası Projesi’ni önemsiyorum.

Çünkü bana göre burada yapılan şey, yalnızca peynirleri sınıflandırmak değil.

Türkiye’nin gündelik hayatını oluşturan görünmez kültürel mirası görünür hale getirmek.

Geçmişin tadını geleceğin ekranında bulmak

Sayın Dr. Emre Topoğlu ile yaptığımız görüşmede bu projeyi dinlerken zihnimde aslında tek bir soru oluştu:

Bizden sonraki nesillere ne bırakacağız?

Elbette binalar bırakacağız.

Kitaplar bırakacağız.

Fotoğraflar bırakacağız.

Ama bunların yanında bir de hafıza bırakmamız gerekiyor.

Bir toplumun nasıl yaşadığını, ne ürettiğini, neye değer verdiğini ve hayatı nasıl anlamlandırdığını anlatan bir hafıza…

Türkiye’nin peynir haritası bana biraz da bu nedenle önemli geliyor.

Çünkü bu harita, yalnızca peynirlerin nerede üretildiğini göstermiyor.

Türkiye’nin nerede nasıl yaşadığını anlatıyor.

Ve bunu çağımızın diliyle, dijital dünyanın araçlarıyla yapıyor.

Belki de projenin en güzel tarafı tam burada:

Binlerce yıl önce bir insan sütü mayalayıp peynir yaptı.

Bugün biz o peynirin hikâyesini dijital bir harita üzerinde yeniden keşfediyoruz.

Geçmiş ile gelecek arasında uzanan çizgide teknoloji bir köprü kuruyor.

Ve o köprünün üzerinde yalnızca peynirler değil, bir ülkenin kültürel hafızası yürüyor.

Türkiye’nin peynir haritasını merak edenler için adres belli:

peynirharitasi.com

Bence bu siteye yalnızca “hangi peynir nerede üretiliyor?” diye bakmayın.

Haritaya biraz daha dikkatli bakın.

Çünkü orada peynirden çok daha fazlasını göreceksiniz.

Bir ülkenin hafızasını…

Bir coğrafyanın hikâyesini…

Ve geçmişten geleceğe uzanan bir kültür yolculuğunu…