Gerçekte hiç gelmeyecek bir siparişi takip etmek neden iyi hissettiriyor? Güney Kore’de hızla yaygınlaşan “dopamin siteleri” üzerine değerlendirmelerde bulunan Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi Klinik Psikoloğu Mader Bengisu Bilgen, bu dijital alışkanlığın psikolojik etkilerine ve olası risklerine dikkat çekti.

Son yıllarda dijital dünyada yeni davranış kalıpları ortaya çıkmaya devam ediyor. Bunlardan biri de Güney Kore’de giderek yaygınlaşan ve “dopamin siteleri” ya da yerel adıyla “do-farming” platformları olarak anılan uygulamalar. Bu platformlar, kullanıcılarına gerçek bir alışveriş yapmadan sipariş verme deneyimi sunuyor. Sanal alışveriş sepeti oluşturmak, siparişi onaylamak, kurye ekranını takip etmek ve teslimat bildirimi almak mümkün oluyor ancak gerçekte hiçbir ürün gönderilmiyor.

İlk bakışta sıra dışı görünen bu dijital deneyim, beynin ödül ve beklenti mekanizmaları açısından da dikkat çekiyor. Klinik Psikolog Mader Bengisu Bilgen, bu platformların yalnızca teknolojik bir trend olmadığını belirterek, “Asıl tetiklenen duygu haz değil, beklentidir. Beyin çoğu zaman ödülü elde ettiği anda değil, ona yaklaşırken daha yoğun bir dopamin yanıtı oluşturur.” dedi.

Dopamin, mutluluk hormonu değil beklenti sisteminin önemli bir parçası

Toplumda dopamin çoğunlukla “mutluluk hormonu” olarak bilinse de bilimsel çalışmalar, bu nörotransmitterin temel görevinin beklenti ve motivasyon süreçlerini düzenlemek olduğunu gösteriyor.

Bilgen, sanal alışveriş sitelerinde yaşanan sürecin de bu mekanizma üzerine kurulduğunu belirterek, kullanıcı sepetini doldurduğunda, siparişi onayladığında veya kurye ekranını takip ettiğinde beynin ödül sisteminin aktifleştiğini söyledi. Ürün gerçekte hiç ulaşmayacak olsa bile beynin, ödülün yaklaştığı algısıyla dopamin üretmeye devam edebildiğini ifade eden Bilgen, nörobilimde bunun “ödül tahmin hatası” olarak tanımlandığını ve beklenmedik ya da yaklaşan bir ödül sinyalinin dopamin salınımını artırabildiğini söyledi.

Davranışın kendisi bazen ödülün önüne geçebiliyor

Alışverişten alınan tatminin yalnızca satın alınan üründen kaynaklanmadığını belirten Bilgen, karar verme süreci, ürün seçimi, ödeme aşaması ve teslimat beklentisinin de beynin ödül sistemini harekete geçiren önemli basamaklar arasında yer aldığını ifade etti. Bu nedenle bazı kullanıcılar için alışveriş ritüelinin kendisinin, ürünü teslim almaktan daha güçlü bir psikolojik uyarım oluşturabildiğini dile getirdi.

Bazı kişiler için zarar azaltma yaklaşımı olarak değerlendirilebilir

Bilgen, bu platformların yalnızca olumsuz yönleriyle değerlendirilmemesi gerektiğini belirterek, belirli koşullarda davranışsal terapi açısından destekleyici bir araç olarak da ele alınabileceğini söyledi. Özellikle dürtüsel alışveriş davranışı veya kontrolsüz yeme eğilimi bulunan bireylerde, gerçek satın alma ya da tüketim gerçekleşmeden alışveriş ritüelinin deneyimlenmesinin bazı kişiler için geçici bir rahatlama sağlayabileceğini ifade eden Bilgen, bu yaklaşımın madde bağımlılığında kullanılan nikotin sakızı ya da alkolsüz bira örneklerine benzetilebileceğini kaydetti.

Bu sayede kişinin maddi kayıp yaşamadan satın alma dürtüsünü yönetme fırsatı bulabileceğini belirten Bilgen, satın alma sonrasında görülen pişmanlık, suçluluk ve ekonomik kaygının da ortaya çıkmayabileceğini söyledi.

“Davranışsal sönme” etkisi oluşturabilir

Kullanıcıların zaman içinde gerçek ürün gelmese bile rahatlayabildiklerini fark etmelerinin, satın alma dürtüsü ile fiziksel nesne arasındaki bağı zayıflatabileceğini belirten Bilgen, psikolojide “davranışsal sönme” olarak tanımlanan bu sürecin uygun klinik koşullar altında bazı bireylerde terapötik fayda sağlayabilecek mekanizmalardan biri olarak değerlendirildiğini ifade etti.

Yalnızlık hissini kısa süreli azaltabiliyor

Benzer mekanizmanın sosyal ihtiyaçlarda da görülebildiğini söyleyen Bilgen, bazı dijital platformların kullanıcılara sorumluluk gerektirmeyen sanal etkileşimler sunduğunu belirtti. “Sanal sigara molası” benzeri uygulamaların kişiye kısa süreli birlikte olma hissi verebildiğini ifade eden Bilgen, bunun anlık yalnızlık duygusunu hafifletebildiğini ancak kalıcı bir çözüm sunmadığını vurguladı.

Uzun vadeli etkileri konusunda uyarı

Beklenti üzerine kurulu dijital deneyimlerin sürekli tekrar edilmesinin beynin doğal ödül sistemini zamanla değiştirebileceğine dikkat çeken Bilgen, gerçek yaşam deneyimlerinden alınan tatminin azalabileceğini ve sürekli yeni uyaranlara ihtiyaç duyulması riskinin ortaya çıkabileceğini söyledi.

Dijital ödül mekanizmalarının bilinçli kullanılması gerektiğini belirten Bilgen, bu tür platformların özellikle psikolojik destek gerektiren durumlarda tek başına bir tedavi yöntemi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini sözlerine ekledi.